gulhiss

Türk Edebiyatında 1940'lara gelindiğinde, biçim açısından serbest şiire yoğun bir ilgi vardır.

Heceyi, hemen hemen yalnızca Behçet Kemal Çağlar sürdürmekte; Ahmet Kutsi Tecer, Ülkü dergisi çevresinde halk şiiri geleneğinin yaygınlaşmasına çalışmaktadır.

Ahmet Muhip Dıranas, Cahit Sıtkı Tarancı, Cahit Külebi gibi değişik çizgilerdeki şairler de serbest şiirler yazmaktadırlar. Sonradan "Birinci Yeni" olarak adlandırılacak Garip akımı bu ortamda doğar.

Eski şiire tepki olan Garip Akımı üç şairin adına bağlanır:

Orhan Veli Kanık,
Oktay Rifat Horozcu,
Melih Cevdet Anday.
Üç arkadaş Varlık dergisinde ölçüsüz, uyaksız, şairanelikten uzak yeni bir şiir akımı başlatır (1936), Bu yoldaki şiirlerini Garip adlı bir kitapta toplarlar (1911). Garipçiler adıyla anılmalarının nedeni de budur. Yeni akımı özellikle Nurullah Ataç destekler. Garip akımı birçok genç izleyici bulduğu gibi, dönemin ünlü şairlerini de etkiler. Orhan Veli'nin yazdığı "Garip" önsözü bir bakıma bu yeni şiir deviniminin bildirisidir. Ama üç ozanın birlikteliği uzun sürmez. Kitabın ikinci basımı yalnız Orhan Veli'nin şiirleriyle yayımlanır (1945). Ayrıca Orhan Veli, kitabına "Garip İçin" başlıklı ikinci bir önsöz eklemek gereğini duyar. Nitekim Garip devinimi sonraları, gerek bu nedenle, ama asıl Melih Cevdet ve Oktay Rifat'ı şiiri ayrı bir çizgide sürdürmeleri sonucu Orhan Veli'nin adına bağlanmıştır.

Ayrıca bakınız -> Garip Önsözü

Garip Akımı'nın Temel Özellikleri

Ölçü ve kafiyeye karşı çıkmışlardır.
Günlük konuşma dilini şiire uygulamaya çalışmışlardır.
Mecaza, süse ve suniliğe karşı çıkıp; yalnızlığa önem verdiler.
Halk şiirinin anlatım ve deneyimlerinden faydalandılar.
O güne kadar şiirimizde kullanılmayan bir takım sözcükleri kullandılar.
Sıradan insanlar şiire konu olmuştur.
Yaşama sevinçlerini fazlasıyla şiire yansıtmışlardır.
Kaynağını batı şiirinden alan Garip akımı eskiye ait olan her şeyin karşısında olup özellikle şairane söyleyişin karşısında olmuşlardır.
Şiirde söz ve anlam oyunları bırakılmıştır.
Ama Orhan Veli'nin kendisi de kitabının ikinci basımında sanat anlayışını gözden geçirmek gereğini duyacaktır. Özellikle şiirsel gelenek, biçim konularında daha esnek bir tutuma girmiştir. Nitekim ikinci kitabı Vazgeçemediğim'den (1945) başlayarak şiirini değiştirdiği görülür. "Kimi şiirlerde akıl çizgisinden duygu çizgisine kayılır, mizah ve şaşırtma bırakılır, yer yer uyağa ve sıfata başvurulur, sözcük tekrarlarından, müzikten yararlanılır. Hepsinden önemlisi, halk şiirinin dil ve deyişine özenilir" (Asım Bezirci). En ilginç gelişme ise özdedir: Toplumcu şiire yaklaşır Orhan Veli de.

Garip akımı, gerek ilk yıllarında, gerekse sonraları, değişik sanat anlayışlarına bağlı olanlarca değişik biçimlerde değerlendirilmiştir. Geleneğe bağlı olanlar, Orhan Veli ve arkadaşlarını şiiri ayağa düşürmekle suçlarken; toplumcular, Garipçileri, toplumcu şiiri engelleyen, yozlaştırmayı amaçlayan ve küçük burjuva duyarlığını geliştirmeye çalışan bir devinimin başlatıcısı olarak gördüler. Yazın tarihçileri ise, Garip akımını genellikle yeni şiirin başlangıcı saydılar.

Bugün de bu tutumların pek değiştiği söylenemez. Ama nesnel bir değerlendirmeyle, Garip deviniminin Türk şiirinin gelişim sürecinde önemlice biryeri olduğunu söylemek gerekmektedir. Orhan Veli ve arkadaşlarının "serbest nazım" anlayışıyla şiirler yazmaları, bu alanda en çok Nurullah Ataç'tan destek görmeleri sanatın siyasal dışı tutulması eğiliminin iktidarca da desteklenmesi sonucudur. Türk şiiri yeni biçim ve söyleyiş olanaklarıyla zenginleştirilmiş, sokaktaki insanın duyarlılığına açılmıştır.

Çoban ve kır yaşamını,doğa güzelliklerini anlatan şiirlere pastoral şiir denir.

Pastoral şiirlerin her türlü süsten, yapmacıktan, gösteriş ve söz oyunlarından uzak bir yapısı vardır. Bunlara bukolik şiir ( çoban şiiri) de denir.

Pastoral şiirin iki biçimi vardır:

İDİL: Bir ozanın ya da çobanın ağzından yazılıp kır yaşamının çekiciliğini, güzelliğini anlatan çobanıl aşkı yansıtan kısa şiirlere denir.

EGLOG: Birkaç çobanın karşılıklı konuşmaları yoluyla oluşturulan, aşk, kır yaşamı üzerine duygu ve düşüncelerini yansıtan pastoral şiirlere denir.

Örnek-1
Avludan geçtiğini gördü gelinin
Suya gidiyordu öğle güneşinde
Ardında bebesi yalınayak
Geride Karabaş
Tozlu yoldan
Söğütlerin oradaki çeşmeye
Yalağında bulutlar yıkanan çeşmeye (Oktay Rıfat)

Örnek-2
Gümüş bir dumanla kapandı her yer
Yer ve gök bu akşam yayla dumanı
Sürüler, çeşmeler, sarı çiçekler
Beyaz kar, yeşil çam, yayla dumanı ( Ömer Bedrettin Uşaklı)

16 Mart 1950’de “Düşünce ve sanat” dergisi olarak Ankara’da çıkarılmaya başlanmıştır. Hisar dergisinin iyi yayın dönemi bulunmaktadır. Derginin ilk çıkarıldığı tarihten 1957’de 75. sayıya kadar devam eden bölüm ilk yayın dönemi olarak bilinir. İkinci dönem ise 1964-1980 yılları arasında çıkarılan 202 sayıyı kapsar. Bu dergi etrafında eser veren sanatçılar “Hisarcılar” olarak adlandırılmıştır ve Garipçilere tepki olarak sanatlarını icra etmiştirler.. Hisarcılara göre sanat milli bir karakter taşımalı, eskiden bağlarını koparmamalı, herhangi bir ideolojiye bağlanmamalı ve dili de Türkçe olmalıdır. Derginin yayınladığı sürece birbirinden değerli yüzlerce sanatçı yazı yazsa da en çok yazı yayımlayanlar “Mehmet Çınarlı, Nevzat Yalçın, İlhan Geçer, Turgut Özakman, Mustafa Necati Karaer, Munis Faik Ozansoy, Gültekin Samanoğlu, Mehmet Kaplan” gibi isimler olmuştur.

Necip Fazıl Kısakürek tarafından yayımlanmaya başlanan ve etrafından büyük sanatçıları toplayabilmiş bir edebiyat dergisidir. 1936’da yayımlanmaya başlanan bu dergi sadece 17 sayı kadar çıkarılabilmiştir. Sanatın her alanında yazılar yayımlanmasına rağmen daha çok şiir ağırlıklı bir dergidir.Daha çok “Milli bir edebiyat” anlayışının hakim olduğu net bir şekilde görülür. Yayımlandığı dönemdeki ünlü şairlerin bu dergiye yazdıkları görülür. Çok daha zengin bir sanatçı kadrosuna sahip olan derginin başlıca yazarları Necip Fazıl Kısakürek, Ahmet Kutsi Tecer, Cahit Sıtkı Tarancı, Ahmet Hamdi Tanpınar, Ziya Osman Saba’dır.

'Anı'nın eski karşılığı 'hatıra'dır. Edebî bir tür olarak anı, bir kişinin aklının erdiği dönemden itibaren görüp yaşadığı, kendisi ve toplum için önemli gördüğü olayları ve durumları belli bir sistem içinde yazıya döktüğü, genellikle, otobiyografik metinlere denir.

Otobiyografi, kişinin yalnızca kendisiyle ilgili bilgileri verirken anı, hem bireysel hem de sosyal anlamda bilgi içerir.


 
Günlük tutan yazar, sıcağı sıcağına o günün olay, yaşantı ve düşüncelerini aktarırken; anı yazarı, tarih olmuş eski zamanların olaylarını belleğe ya da belgelere dayalı olarak ortaya koyar. Bu bakımdan anı metinleri yalnızca hatırlanabilen, unutulmayan, kaydedilebilen olayları içerdiği için tarihi aynen aksettirmekten uzaktır, büsbütün objektif olması beklenemez.

Toplumların sosyal hayatlarında anı aktarmak önemli bir gelenektir. Özellikle yaşlı insanlar kendilerinden daha genç kimselere daha önce görüp geçirdiklerini, yaşadıkları ilginç olayları anlatırlar.

Anı yazma geleneği, Tanzimat döneminde, kimi devlet adamlarında batıdaki meslektaşlarına olan özentiden başlamış ve giderek günümüze kadar gelmiştir.

Tanzimat öncesindeki şuara tezkireleri, menakıpname, siyer, vekayi'name, gazavatname, fetihname, sefaretname gibi eserler bilinen anlamıyla birer anı eseri olmasalar da bu türe özgü özellikleri taşırlar.

Anılar konuları itibariyle genellikle siyasî ve edebî olmak üzere iki kategoride değerlendirilmektedir. Bunlar kesin sınırlandırmalar değildir. Bir siyasî anı kitabında edebî anılar da olabilmektedir. Kimi anı kitapları da toplum içinde belli özellikleriyle seçilmiş kişilerin portrelerinden oluşmaktadır.

Halit Fahri Ozansoy: Edebiyatçılarımız Geçiyor (1939),
Yahya Kemal Beyatlı: Siyasî ve Edebî Portreler (1968);
Yusuf Ziya Ortaç: Portreler (1960);
Hakkı Süha Sezgin: Edebî Portreler'i (İstanbul 1997);
Beşir Ayvazoğlu: Defterimde 40 Suret (İstanbul 1996)... gibi.

1- Genellikle gazete ve dergilerde okuyucuyu bilgilendirme amacıyla yazılan bir yazı türüdür. Her tür konuda makale yazılabilir; ancak makale yazarından ele aldığı konuda uzman olması beklenir. Yazar, yargılarını nesnel bir temele oturtmak, görüşlerini kanıtlamak zorundadır. Mecazlı anlatımdan kaçınılır. Makalede uzunluk belli bir sayfayla sınırlı olmasa da gazetelerde yayımlanan makaleler genellikle kısa olur.

2- Edebiyatımızda ilk makale örneği Şinasi’nin Tercüman-ı Ahval gazetesinin ilk sayısında yayımlanan “Mukaddime” başlıklı yazıdır. Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Reşat Nuri Güntekin, Halide Edip Adıvar, Hüseyin Cahit Yalçın, Refik Halit Karay, Nurullah Ataç, Peyami Safa, Sabri Esat Siyavuşgil, Ahmet Hamdi Tanpınar, Suut Kemal Yetkin, Erol Güngör, Nadir Nadi Cumhuriyet Dönemi’nde gazete makalesiyle ön plana çıkmışlardır.

3- Cumhuriyet Dönemi’nde bazı makale örnekleri şunlardır:
a- Ahmet Hamdi Tanpınar — Edebiyat Üzerine Makaleler
b- Berna Moran — Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış
c- Hilmi Yavuz — Edebiyat ve Sanat Üzerine Yazılar Makaleler
d- Mehmet Kaplan — Edebiyat Üzerine Araştırmalar

Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatında öğretici metinlerin özellikleri şunlardır:

Öğretici metinler bakımından bu dönemde büyük ilerlemeler kaydedilmiş; deneme, makale, gezi yazısı, hatıra, fıkra, eleştiri… alanlarında önemli eserler verilmiştir.
Bilgi verme, düşündürme, açıklama amaçlanmış; metnin yapısı dil ve anlatımı, kullanılan motifler bu amaçlara göre belirlenmiştir.
Kurtuluş Savaşı’dan yeni çıkmış olan ülkenin Atatürk ilke ve inkılâpları doğrultusunda büyük bir kalkınmaya girişmesi sonucunda millete ve milletin kültürüne yönelinmiş, Anadolu ve Anadolu insanı konu edilmiştir.
Öğretici metinlerde günlük konuşma dilindeki Türkçe sözcükler, halk söyleyişlerindeki tamlamalar kullanılır; Arapça ve Farsça sözcüklere fazla yer verilmez.
Bu dönem yazarları, öğretici metinlerde terim ve kavramları, gündelik hayata ait sözcük ve sözcük gruplarını kullanarak edebi bakımdan güçlü bir anlatıma ulaşmayı amaçlarlar.
Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı öğretici metinlerinde yazı dilinin konuşma diline yaklaştırılması, açık ve sade bir dilin kullanılması daha fazla okura ulaşılmasını sağlamıştır.